Matteüs: bijbelverklaring

Mattheüs. Bijbelverklaring met Joodse en archeologische achtergronden. 

Mart-Jan Paul m.m.v. Kees de Vreugd, Labarum Academic Apeldoorn 2025, 426 blz., € 29,95

Substantiële bijbelverklaringen verschijnen zelden in het Nederlands (Van Bruggen, Matteüs: Het evangelie voor Israël verscheen in 1990), omdat lezers die de Nederlandse tekst en de technische uitleg kunnen volgen, meestal ook het Engels of het Duits machtig zijn. In die talen worden regelmatig kritische commentaren geschreven. Het is daarom te waarderen dat Mart-Jan Paul, in samenwerking met Kees de Vreugd, een commentaar in het Nederlands uitbrengt voor lezers die in het commentaargebruik thuis zijn én voor lezers die dat niet of nauwelijks zijn. Mart-Jan Paul is bovendien oudtestamenticus, een expertise die goed van pas komt bij een commentaar op het Matteüsevangelie, waar voortdurend citaten en toespelingen op het Oude Testament te vinden zijn.

De titelpagina zegt Mattheüs: bijbelverklaring met Joodse en archeologische achtergronden, waarbij de subtitel volgens mij overbodig is. Een betrouwbare verklaring van het Matteüsevangelie komt immers niet tot stand zonder rekening te houden met de Joodse en archeologische achtergronden. Deze achtergronden worden door Paul en De Vreugd niet zozeer in de lopende tekst verdisconteerd als wel in de 84 inzetjes (paragrafen van de hand van De Vreugd), die soms een halve pagina in beslag nemen, maar ook één of meerdere bladzijden. De paragrafen bieden de lezer interessante Joods historische toelichtingen, bijvoorbeeld over de tempel in Jeruzalem, de grote feesten, de Herodianen, rituele wassingen, en Johannes en Qumran. Ook geeft De Vreugd interpretatieve toelichtingen, zoals in de paragrafen over de ekklesia, echtscheiding, het nieuwe verbond, Jezus de messias en de vervullingen. Natuurlijk gaat het hierbij om een selectie uit een grote en rijke Joodse traditie die het Matteüsevangelie met zich meebrengt.

In de inleiding van het boek, die 18 pagina’s telt, wordt alleen het hoognodige gezegd over de inhoud en de totstandkoming van het evangelie naar Matteüs. Auteurschap, datering, bedoeling en opbouw worden feitelijk in 8 pagina’s verteld, zonder dat de lezer nader wordt geïnformeerd over de complexiteit van de historische en tekstuele achtergronden van het bijbelboek. Nu hoeft dit laatste niet per se, maar het is wel degelijk van belang of Matteüs, leerling van Jezus, het grondmateriaal voor het evangelie heeft geleverd, waar anderen uit zijn directe kring op door zijn gegaan met de bedoeling om onderwijs aan jonge christenen te geven waarin hun (geleefde) vragen ter sprake kwamen en waarvoor bewust tekstuele selecties zijn gemaakt. Ook maakt het uit of dit oermateriaal van Matteüs door hem schriftelijk is overgeleverd of (geheel of deels) mondeling. En als het laatste waar is, hoe ging die mondelinge overlevering dan? Hier is nog recent nieuw onderzoek naar gedaan, met boeiende resultaten.

"geweldloosheid en huwelijkstrouw"

Het is jammer dat deze kritische vragen bij de interpretaties dan ook niet meewegen: waarom heeft dit evangelie déze passage(s) en opbouw, is het zó verteld en niet anders, en hoe is dat zo gekomen? Bijvoorbeeld, als de Bergrede wordt behandeld, geeft De Vreugd met een inlas van ruim drie pagina’s direct uitleg over ‘Het karakter van de Bergrede’. De onderdelen van die bespreking zijn divers (manieren van uitleg, joodse reacties, Wijsheidsliteratuur, Sirach en Qumran, doelgroep, Wijsheid en Tenach, reactie van de schare) en zeker informatief, maar dragen niet bij tot verduidelijking van het eigen karakter van de redevoering. Hoe dient deze inlas de tekstverklaring die Paul vervolgens geeft? De informatie komt niet terug in de lopende tekst en dat maakt het moeilijk om afgewogen historische duidingen te doen die inhoud en opbouw van de Bergrede in dít evangelie kunnen verklaren. De vraag rijst bijvoorbeeld: waarom was er in de kerk van Matteüs behoefte aan onderwijs over geweldloosheid en huwelijkstrouw? Wat dit laatste betreft (zie 5:27-32 en 19:1-12) valt op dat Matteüs dit tweemaal naar voren brengt – waarom deze beklemtoning?

Dat is ook het geval bij de uitleg van andere redevoeringen, zoals die van de uitzending van de leerlingen in hoofdstuk 10 (de opbouw is zo anders dan bij Lucas en Markus; hoe komt dat zo en hoe bevestigt dit het eigen karakter van het boek?); de gelijkenissen over de groei van het Koninkrijk in hoofdstuk 13 (waarom déze verzameling en wat zegt dit over de geleefde vragen onder christenen in de jaren voor de oorlog met Rome?); de opbouw van de kerk van Christus in hoofdstukken 16 en 18 (waarom heeft Matteüs ervoor gekozen om proportioneel veel aandacht te geven aan de opbouw van de kerk van Christus en aan de christelijke tucht; was dit nodig ten overstaan van het opkomende rabbinaat in die jaren?); de gelijkenissen over het einde der tijden in hoofdstukken 24 en 25 (waarom koos Mattheüs ervoor om déze eindtijdgelijkenissen te laten volgen op Jezus’ rede over de laatste dingen; waarom was er behoefte aan in zijn dagen?); en tenslotte de zending van de leerlingen naar alle landen in hoofdstuk 28 (waarom heeft Matteüs juist dit evangelie einde?).

Ook al geeft de commentaar weinig historische duiding, de lezer kan er toch zijn voordeel mee doen. Het is natuurlijk mogelijk om analytische uitwerkingen te geven zonder bovengenoemde vragen te stellen en zo mogelijk te beantwoorden. De tekstanalyses zijn helder en vlot geschreven, leggen duidelijke verbanden, ook bij lastige passages, zoals in 10:23. Voor wie met teksten uit het evangelie naar Matteüs bezig wil zijn en begrip wil opbouwen van wat er staat, is dit boek een degelijke opstap. Helaas ontbreken registers van teksten, namen en zaken.

Tenslotte, is dit een ‘bijbelverklaring met Joodse en archeologische achtergronden’? Ja en nee, het tweede is er enigszins, maar staat nagenoeg los van de uitleg.

Henk Bakker, hoogleraar McClendon Chair for Baptistic and Evangelical Theologies, VU Amsterdam