Zaligsprekingen in oorlog

Beatitudes and Terror. A Ukranian Response to Russian Aggression. 

Oleksandr Geychenko, Roman Soloviy, and Yevgeny Ustinovich (ed.), Langham Global Library Carlisle 2025, 224 blz., £ 17,99

‘In het donkerste uur van de menselijke geschiedenis schijnt het licht van Gods woord het helderst.’ Dit uitgangspunt uit de eerste zin van het voorwoord is de drijvende kracht achter de zoektocht van acht Oekraïense theologen om theologisch chocola te maken van de existentiële crisis die het land doormaakt sinds de inval van Rusland op 24 februari 2022. Die crisis ‘noodzaakt ons tot nieuwe interpretaties van gevestigde theologische concepten en bijbelse exegese.’ (xi) Dit boek is een dappere en wat mij betreft zeer geslaagde poging om theologie ‘bij de tijd’ te brengen, de eigen concrete tijd met z’n eigen concrete vragen. De auteurs doen dit in een diepgravende dialoog met de zaligsprekingen, die elk een eigen hoofdstuk krijgen waarin de betreffende zaligspreking exegetisch wordt bevraagd, tegen het licht van diverse kerkhistorische interpretaties wordt gehouden en in gesprek wordt gebracht met Oekraïense geschiedenis, literatuur, kunst en de hedendaagse context. Deze context vraagt om nieuwe, doorleefde theologie en nieuwe liturgische praktijken. De tijd van ‘armchair theology’ is voorbij (2).

Ik heb veel geleerd van dit boek. Om te beginnen als het gaat om exegese en bijbelse theologie, uitleggeschiedenis en over de betekenis van de Bergrede in het algemeen en de zaligsprekingen in het bijzonder. Het boek bevat veel goede en gedegen theologie. Maar ik heb vooral geleerd wat het betekent de Bijbel te lezen in verbinding met de context waarin je je bevindt. Dat is vooral de kracht van dit boek. Het is een voorbeeld van contextuele theologie op het scherpst van de snede, waarbij geen vraag uit de weg wordt gegaan.

Zalig die treuren

Zo wordt in het hoofdstuk over ‘zalig die treuren’ de vraag gesteld of we als evangelische gelovigen wel beschikken over de bronnen om trauma en de consequenties van oorlog te adresseren. Volgens Sergiy Bermas, die dit hoofdstuk schrijft, moeten we makarios losmaken van ‘de speculaties, manifestaties en soms zelfs fraude van het zgn. welvaartsevangelie.’ Het gaat hier om het participeren in Gods vreugde. En die staat niet los van het lijden en de pijn. Hij verwijst naar Rachel ‘die weigert zich te laten troosten’ (Mat. 2:18; Jer. 31:15). Zij weigert om zich neer te leggen bij het onrecht en het geweld in haar wereld. Daarvoor moet ook plaats zijn in onze liturgie, niet alleen voor succes- en overwinningsverhalen: ‘Life is filled with suffering, which does not fit into the script or plot of our joyful Sunday services’ (51). De kerk moet stem geven aan de treurenden, door aandacht te hebben voor de bijbelse traditie van het klagen, zoals in de Psalmen, maar ook in bijv. Job, Jeremia en Klaagliederen. Bermas noemt de klacht een ‘canonieke voorziening van God’ die ons in staat stelt om vol te houden en onze relatie met Hem te verdiepen, juist in tijden dat onze ervaringen niet overeenkomen met ons geloof. Zo kan de liturgie een subversieve praktijk worden. ‘Thus the preacher’s mission is to teach the biblical language of lament, mourning, protest, and even questioning God, all rooted in Scripture’ (64).

Dit beroep op de liturgie en met name de Psalmen keert ook in diverse andere hoofdstukken terug. Zo merkt Yevgeny Ustinovich op dat ‘one of the most interesting trends that can be observed in the modern Protestant environment of Ukraine is a renewed interest in the Book of Psalms’ omdat daarin ‘true resilience coexists with brokenness before God’ (193). Hij neemt waar dat voor de oorlog de klaag- en wraakpsalmen in de meeste kerken terra incognita waren, maar dat ze nu gaandeweg steeds meer deel worden van de liturgische praktijk. Ustinovich noemt deze herontdekking van de Psalmen een van de tekenen van de volwassenwording van de kerk in deze crisistijd.

Zalig de reinen van hart

Indringend is het hoofdstuk over de reinen van hart, die God zullen zien. Auteur Fyodor Raichynets laat zien hoe de zaligsprekingen verstaan moeten worden vanuit Jezus’ publieke optreden en onderwijs, ‘which constitute their interpretive lens par excellence.’ (152) Hij legt een verrassende verbinding met Matteüs 25 waar Christus wordt gezien(!) in de dienst aan de minsten. Zo moeten we leren God te zien te midden van het lijden: ‘To see the invisible God in the visible realm of evil, violence, and suffering – that is the essence of this beatitude.’ Zo belichamen de reinen van hart ‘God’s presence in the lives of the wounded, assuring them that divine presence remains real despite suffering.’ (153)

Zalig de vredestichters

Misschien wel het meest spannend is het hoofdstuk over de vredestichters. Een hoofdstuk dat Taras Dyatlik blijkens de eerste noot schrijft tijdens een bezoek aan Cherson, terwijl hij dagelijks de Russische bommen hoort exploderen, en kort na de dood van zijn broer Andriy, die sneuvelde als luitenant van de medische dienst van de Oekraïense strijdkrachten. Het is een zoektocht naar een balans tussen ‘the gospel call to peace and the need to defend justice.’ (157) Hij pleit voor het ontwikkelen van een theologie van ‘rechtvaardige vrede’ met aandacht voor ‘restorative justice and healing the traumas of war’. Het voert hem tot een diepgaande studie van het begrip shalom als de sleutel tot het bijbelse concept van vrede, ‘a concept of completeness and comprehensive well-being’. De ware belichaming van deze shalom is Jezus Christus. Daarom worden de vredestichters ook kinderen van God genoemd: zij reflecteren Gods karakter. Daarom is vrede stichten het kruis dragen, zoals Jezus’ kruis vrede bracht.

Er is nog veel meer te vertellen over en te citeren uit dit boek, maar beter is het dit boek aan te schaffen en langzaam en aandachtig te lezen.

Teun van der Leer, docent en onderzoeker aan het Baptisten Seminarium, VU Amsterdam