Meebuigen of ombuigen

Meebuigen of ombuigen: De theologische ethiek van Alfred Dedo Müller (1890-1972) in dialoog met het (nationaal)socialisme.

Dick Schinkelshoek. Vuurbaak Amersfoort 2025, 462 blz., € 29,99

De vraag hoe kerk en theologie zich moeten verhouden tot opkomende of dominante politieke ideologieën bestaat al sinds de vroege kerk. Totalitaire regimes, met het nationaalsocialisme als meest pregnante voorbeeld in het collectieve geheugen, drijven deze vraag op de spits. Veel is er geschreven over de meest uitgesproken reacties: het verzet van de Bekennende Kirche met Bonhoeffer en Barth, maar ook over de Deutsche Christen zoals Seeborg die de nazi-ideologie theologisch legitimeerden. Over theologen die in gesprek wilden blijven met het nazisme, omdat ze dachten dat het een kans was om op ethisch vlak een aantal ontwikkelingen ten goede te kunnen buigen, gaat het zelden. In zijn boek richt Dick Schinkelshoek zich op een van die theologen: Alfred Dedo Müller, hoogleraar Praktische Theologie in Leipzig.

Schinkelshoek is journalist en dat merk je: hij schrijft prettig, al blijft het een academisch proefschrift met alle methodologische stappen die daarbij horen. Hij kiest er wel voor om Müller veel aan het woord te laten met uitgebreide citaten en vaak ook met korte citaten in lopende zinnen. Als lezer ga je Müller daardoor beter begrijpen, maar het maakt de leeservaring ook wat stug.

Wanneer klinkt er een categorisch nee?

Het boek is duidelijk een theologisch-ethisch onderzoek, waarbij de kwetsbaarheid van een ‘meerbronnentheorie’ (naast Schrift en traditie kan theologische ethiek putten uit ook andere bronnen, zoals filosofie en menselijke ervaringen) voor de theologie wordt geschetst. De kern van het boek volgt Müller in verschillende tijdvakken, met een zwaartepunt in de opkomst en dominante periode van het nationaalsocialisme. Een boeiend gedeelte voor predikanten en voorgangers gaat over de vraag wanneer een preek ‘fout’ is. Achteraf gezien is dat makkelijk praten, maar voor een theoloog als Müller, die ook probeerde profetische kritiek te leveren in tijden van scherpe controle en censuur, vraagt dat een genuanceerder oordeel.

Uiteindelijk blijkt het vooral Müllers neiging om kansen voor het herstel van christelijke normen en waarden te zien in het conservatisme van de nazi’s, die hem tot een problematische en tragische figuur maakt. Het blijken op z’n best bijzaken voor de totalitaire machthebbers, en mogelijk eerder voorwendselen en gelegenheidsargumenten om steun te krijgen onder christenen voor een kwade ideologie. Deze les laat zich ook vertalen naar de keuzes waar de kerk vandaag de dag overal ter wereld voor staat. Ondanks dat het proefschrift sterk binnen de theologische kaders en vragen van de tijd van Müller blijft, is de actuele relevantie voor kerk en theologie overduidelijk. Ook vandaag verschillen christenen van mening in hoeverre zij in gesprek moeten blijven met extreme ideologieën en populistische politieke stromingen.

Schinkelshoek sluit het proefschrift af met een aantal vragen die richting geven aan het theologisch-ethisch gesprek onder christenen. Dat zijn vragen als: ‘wanneer klinkt een categorisch “nee”?’ en ‘welke claims leggen de tijd en de dominante cultuur waarin ik wortel, op mijn eigen morele intuïtie?’ Behulpzame vragen, die dit zeer relevante proefschrift hanteerbaar maken voor moreel gesprek in christelijke gemeenschappen en binnen de theologie. Ze maken dat we een stap naar achteren zetten en beschouwen wat er met ons en met de samenleving gebeurt. De vragen zorgen voor een gesprek in de christelijke gemeenschap over de rode lijnen die we onderkennen en rode draden die we ontwaren. Dit is nodig, omdat mijn indruk is dat dit gesprek in de praktijk vaak gevoerd wordt aan de hand van actualiteit en incidenten. Schinkelshoek laat ons aan de hand van ‘het geval Müller’ zien waar het ons kan brengen als we die vragen niet of te weinig stellen.   

Ruben van de Belt, theoloog, jurist en bedrijfskundige; werkzaam in het openbaar bestuur en fractievoorzitter van de ChristenUnie Zwolle