Kapitalisme en vooruitgang

Kapitalisme en vooruitgang. Bob Goudzwaard, Buijten & Schipperheijn Motief Amersfoort 2024, 304 blz., € 23,90

Wie op zoek is naar een nieuw begrip van vooruitgang voor onze samenleving, vindt in Kapitalisme en vooruitgang van Bob Goudzwaard veel aanknopingspunten. Dat het boek bijna vijftig jaar geleden (in 1976) is verschenen en in 2024 opnieuw is uitgegeven, vormt daarbij geen obstakel. Integendeel, Goudzwaards diepgravende cultuuranalyse overstijgt de actualiteit en maakt zichtbaar hoe begrippen als ‘vooruitgang’ en ‘groei’ diep in het westerse denken verankerd zijn. Daarmee legt hij een laag in het publieke discours bloot die vandaag de dag slechts zelden doorklinkt. Volgens Goudzwaard zijn maatschappelijke problemen niet primair het gevolg van een te conservatief of te progressief beleid, maar hebben zij een diepere oorsprong: ‘Veeleer lijkt de gemeenschappelijke wortel van de bestaande problemen te moeten worden gezocht in de welhaast onuitroeibare spanning tussen de beheersingswil en de vrijheidswil van de westerse mens.’ (214)

"zachtmoedige voorvechter van een economie van het genoeg"

Goudzwaard onderscheidt verschillende manieren om met deze spanning om te gaan: een verzetshouding met als uiterste consequentie revolutie, een vluchthouding die uitmondt in het bouwen van een tegencultuur, en een revisiehouding die gericht is op transformatie van de cultuur. Zelf kiest hij voor die laatste weg: de ‘zachtmoedige voorvechter van een economie van het genoeg’ pleit voor revisie. Vooruitgang kan volgens hem niet langer als absolute maatstaf voor de samenleving functioneren. Nodig is een wezenlijke wijziging van de maatschappelijke structuur. Tegelijkertijd kent Goudzwaard de menselijke natuur en blijft hij realistisch: ‘Maar het is een wijziging die op haar beurt kansloos is en zal blijven wanneer ze niet door de samenleving als geheel cultureel gedragen wordt, en strookt met datgene wat men in de samenleving als geheel als de zin van het leven en samenleven ervaart.’ (220)

Hiermee geeft Goudzwaard zelf ‘antwoord’ op een vraag die ik na lezing van het boek had: waarom heeft zijn denken niet daadwerkelijk tot verandering geleid? Ook Govert Buijs thematiseert dit in het ‘ten geleide’ bij deze heruitgave. Buijs wijst op de opkomst van het triomfalisme van het kapitalisme na de val van het communisme, waardoor de vrije zelfontplooiing als hoogste doel van de mens werd gedefinieerd. Anders gezegd: deze profetische stem kon niet voorkomen dat het dominante economische denken neoliberaal van aard werd. De door Goudzwaard voorgestelde wijziging van de maatschappelijke structuur – een economie niet gericht op groei, maar op genoeg – werd cultureel nauwelijks gedragen.

"Utopie of eschaton?"

Dit maakt zijn gedachtegoed echter niet minder relevant of urgent. Integendeel, zijn visie op mens en cultuur helpt om de tijdsgeest beter te begrijpen. Zo schrijft hij: ‘De geschapen wereld is berekend op onze bereidheid tot het geven van antwoord aan God en medemens.’ (276) Hem gaat het om het naleven van echte normen: recht en rechtsherstel, eerbied voor het leven, naastenliefde en rentmeesterschap. Worden deze normen genegeerd, dan ondervinden mensen en samenlevingen daarvan onvermijdelijk de schadelijke gevolgen: ‘Dat is dan dus niet een mysterieus noodlot dat toeslaat. Het is een oordeel dat mensen en samenlevingen zelf over zich halen. (…) Echte normen zijn niet zwevend, normen blijken concreet te gelden.’ (277) Goudzwaard roept op tot bezinning, ook vandaag: kies een weg die ons kan brengen tot heroriëntatie van onze maatschappelijke verhoudingen op vitale normen. Om met de laatste zin uit zijn boek ook hier te eindigen: ‘Utopie of eschaton: op dit vlak ligt onze diepste keuze.’

Dico Baars, werkzaam bij Verus, de vereniging van katholieke en protestants-christelijke scholen in Nederland, en voorzitter van het bestuur van New Wine Nederland